Hayat, doğumla başlayan ve ölümle bu dünyadaki perdesi kapanan bir yolculuktur. Ancak en asıl ve en derin yolculuk, kalbimizin ve ruhumuzun dehlizlerinde gerçekleşir. Bu, hamlıktan olgunluğa erme, yani Yaratan’a ulaşma serüvenidir. Çoğumuz bu yolculuğa gaflet uykusunda başlarız; dünya parıltısı bizi oyalar. Ama ilahi rahmet tecelli ettiğinde, ruhun "Uyanışı" başlar. Tasavvuf büyüklerinin Nefs Mertebeleri olarak tarif ettiği bu basamaklar, o kutlu uyanışın durakları ve geçilmesi gereken manevi vadileridir.
1. Başlangıç: Gaflet Uykusu ve Emmâre Çölü
Yolculuğun başlangıcında nefis, Emmâre durağındadır. Burası, uçsuz bucaksız bir çölde serapların peşinden koşan bir yolcunun haline benzer. Nefs-i Emmâre, sürekli kötülüğü fısıldar. Kişi, rüyada olduğunu bilmeden fani zevkleri gerçek sanır. Kur'an'ın ifadesiyle; "...Nefis, şüphesiz sürekli kötülüğü emredicidir..." (Yûsuf, 53). Bu durakta rehber hevadır, hedef ise sadece anlık hazlardır.
2. İlk Kıpırtılar: Levvâme ile Vicdanın Uyanışı
İlahi bir esinti kalbe dokunduğunda yolcu uykusundan hafifçe ayılır. Artık Nefs-i Levvâme (Kendini Kınayan Nefis) vaktidir. Yolcu, çölde kaybolduğunu fark eder. Hataları için pişmanlık duyar, vicdanı sızlar. Allah'ın üzerine yemin ettiği bu vicdan azabı (Kıyâme, 2), aslında uyanışın en büyük müjdesidir. Ancak bu duraktaki yolcu henüz zayıftır; sık sık tökezler ama artık yönünü bulmaya azmetmiştir.
3. Yol İşaretleri: Mülheme ile Gelen İlhamlar
Tövbeler ve gayretler arttıkça, yolcu Nefs-i Mülheme durağına varır. Artık çölde yol işaretleri görmeye başlar. Kalbine hem hayra hem de imtihan olarak şerre yönelik ilhamlar gelir. İyi ile kötüyü ayırt etme yeteneği (feraset) artar. Ashab-ı Kehf'in mağaradaki o meşhur duası (Kehf, 10) gibi; yolcu artık bilinçli bir şekilde "doğru yolu" ve "rahmeti" talep eder.
Huzur Limanı: Nefs-i Mutmainne
Fırtınalı denizlerden sonra sakin bir limana ulaşmaktır. Artık kalp, dünyanın gelgitlerinden kurtulmuş ve Rabbini zikretmekle dinginliğe ermiştir: "...Bilesiniz ki, kalpler ancak Allah'ı anmakla mutmain olur." (Ra'd, 28).
4. Teslimiyet Zirvesi: Râdiye ve Mardiyye
Huzur limanında durmayan yolcu, ilahi aşkla Nefs-i Râdiye makamına tırmanır. Onun için fırtına da birdir, sakin deniz de... Çünkü bilir ki her ikisi de Sevgili Kaptan'dandır (Allah'tandır). Kul Rabbinden razı olunca (Râdiyeten), Allah da kulundan razı olur (Mardiyyeten). Bu, karşılıklı bir sevgi ve hoşnutluk makamıdır (Beyyine, 8).
5. Yolun Sonu: Kâmile ve Sâfiye ile Öze Dönüş
Zirvelerin zirvesi ise Nefs-i Sâfiye'dir. Peygamberlere ve büyük velilere mahsus bu mertebe, her türlü beşeri kusurdan arınmış, berrak bir ayna gibi ilahi isimleri yansıtan bir ruh halidir. İrade, Allah'ın iradesinde fani olmuştur. Bu mertebe, insan-ı kâmil olmanın, yani "yüce ahlak" (Kalem, 4) ile bezenmenin son noktasıdır.
Yolculuğun Azığı: Zikir, Tefekkür ve Dua
Bu meşakkatli yolculukta yolcunun azığı bellidir:
- Zikir: Kalbi ve dili uyanık tutan can suyudur.
- Tefekkür: Kâinat kitabını ilahi isimlerle (Esma) okumaktır.
- Dua: Kendi acziyetini bilip Sonsuz Güç'ten (Allah) yardım istemektir.
Sonuç olarak; nefs mertebelerini bilmek, nerede olduğumuzu ve nereye gideceğimizi görmemizi sağlar. "Kendini bilen Rabbini bilir" sırrına ermek için atılan her adım, vuslata giden bir yoldur.
Sevgi ve dua ile kalın. Allah'a emanet olun.
(Editör: Sevda Ç.)
