İnsan ilişkilerinde yaşadığımız en büyük yanılgı, dışarıda gördüğümüz kusurların sadece muhatabımıza ait olduğunu sanmaktır. Oysa yansıtma psikolojisi: "mümin müminin aynasıdır" düsturuyla içsel izdüşüm, bize bambaşka bir hakikat sunar. Psikolojide "projeksiyon" (yansıtma) olarak bilinen bu mekanizma, kişinin kendi içinde kabul edemediği, bastırdığı veya yüzleşmekten korktuğu özelliklerini başkasına yüklemesidir. Tasavvufun derinliklerinde ise bu durum, bir aynalık sırrıdır. Şahsiyetin inşası, dışarıyı eleştirmeyi bırakıp o aynada kendi yüzümüzü görebilme cesaretiyle başlar.
Yansıtma Nedir? (Psikolojik ve Manevi Tanım)
Kavram Açıklaması: Yansıtma, zihnin bir savunma mekanizmasıdır. Erken çocukluk yıllarında "ayıp", "günah" veya "yetersiz" görülerek bilinçaltına itilen duygular (öfke, kıskançlık, hırs vb.), yetişkinlikte bir başkasının karakter özelliğiymiş gibi algılanır. Siz birine "Ne kadar kibirli!" dediğinizde, aslında kendi içinizdeki bastırılmış kibrin dışarıdaki bir yansımasını görüyor olabilirsiniz.
- Aynalık Sırrı: Hz. Muhammed (sav) şöyle buyurur: "Mümin, müminin aynasıdır." Bu hadis, muhatabımızın bize bizim hakkımızda bilgi verdiğini hatırlatan devrimsel bir tespittir.
- Gölgenin Yansıması: Jung’a göre, gölge yanımızı (karanlık tarafımızı) tanımadığımız sürece, onu hep başkalarında "kötülük" olarak teşhis ederiz.
- Dış Dünya Bir Ekrandır: Kalp dünyamızda ne varsa, dış dünyada o filmi izleriz.
Mevlana’dan Hikmetler
"Bir kimsede bir kusur görürsen, o kusur sende de vardır ki onda görüyorsun. Fil gibi bir hayvan bir su kenarına gidip suda kendi aksini görse, onu başka bir fil sanır ve o aksinden kaçar. Bilmez ki o nefret ettiği şey, kendi aksidir." (Mevlana, Fîhi Mâ Fîh)
Eleştiri ve Gıybetin Psikolojik Boyutu
Gıybet ve sürekli eleştiri hali, aslında kişinin kendi içsel çatışmalarından kaçma çabasıdır. İmam Gazali, "İhya" adlı eserinde insanın kendi kusuruyla meşgul olmasının onu başkalarının kusurunu görmekten alıkoyacağını belirtir. Psikolojik açıdan bakıldığında ise, bir başkasını gıybet ederek küçültmek, egonun kendini sahte bir şekilde "üstün" hissetme ihtiyacıdır.
- Eleştiri: Genellikle içimizdeki "katı süperego"nun (içsel yargıç) dışarıya kusulmasıdır.
- Gıybet: Kendi eksikliğini kabul edemeyen nefsin, başkasının açığını bularak rahatlama seansıdır.
- Şifa: Başkasında bir kusur gördüğümüzde "Acaba bu bende hangi formda var?" diye sormaktır.
Kibir ve Kendini Tanıma Arasındaki Engel
Yansıtma mekanizması en çok kibir perdesi altında çalışır. Kibirden arınma: İslam'da tevazu ve nefis terbiyesi makalemizde belirttiğimiz gibi; kibir, insanın kendi hakikatini görmesine engel olan en kalın hicaptır. Kibirli insan, aynadaki kirleri silmek yerine aynayı kırmayı tercih eder. 0-7 yaş tohumları arasında "kusursuz olma" baskısı gören çocuklar, yetişkinlikte kusurlarını hep başkalarına yansıtarak yaşarlar.
İmam Gazali’den Teşhis
"Kendi nefsinin ayıplarını bilen kimseye, başkasının ayıplarıyla meşgul olmak ağır gelir. İnsanların en cahili, kendi kusurlarını görmeyip başkasının küçük hatasını büyütendir." (İmam Gazali, İhyâu Ulûmiddîn)
Sıkça Sorulan Sorular (FAQ)
- Birinden nefret ediyorsam, bu bende o özelliğin olduğu anlamına mı gelir?
Her zaman değil; ancak birine duyulan "aşırı" ve "açıklanamayan" öfke, genellikle bastırılmış bir yansıtmanın (projeksiyonun) işaretidir. Mevlana'nın dediği gibi, o kişi sizin kaçtığınız kendi aksiniz olabilir.
- "Mümin müminin aynasıdır" hadisini günlük hayatta nasıl uygulayabiliriz?
Çevrenizde sizi en çok rahatsız eden üç özelliği listeleyin. Sonra dürüstçe bu özelliklerin sizin hayatınızda (belki farklı bir alanda) nasıl var olduğunu sorgulayın. Bu, en etkili fıtrata dönüş çalışmasıdır.
- Eleştiri yapmadan insanları nasıl uyarabiliriz?
Gazali, uyarının "merhamet ve şefkat" aynasından olması gerektiğini söyler. Eğer uyarı öfke ve üstünlük hissiyle yapılıyorsa, bu bir yansıtmadır. Şefkatle yapılıyorsa, bu bir rehberliktir.
Bakışınızı dışarıdan içeriye çevirdiğiniz, muhataplarınızda kusur değil şifa bulduğunuz bir uyanış dilerim. Unutmayın, dünya bir ayna galerisidir; siz gülümserseniz, hayat da size gülümser.
Sevgi ve dua ile kalın. Allah'a emanet olun.
(Editör: Sevda Ç.)
