Tüketiyoruz. Eşyaları, duyguları, zamanı ve en çok da kendimizi tüketiyoruz. İçimizdeki o bitmek bilmeyen "daha fazlasını istiyorum" sesi hiç susmuyor. Ne alırsak alalım, ne başarırsak başaralım göğsümüzün tam ortasındaki o derin boşluk hissi bir türlü kapanmıyor. İçimiz daralır. Bazen kendimizden bile yoruluruz. İşte İslam irfanında bu doymak bilmeyen, sürekli talep eden ve insanı kendi arzularının kölesi yapan bu karanlık durak Nefs-i Emmare olarak adlandırılır. Kendi zihnimizin zindanına hapsolduğumuz bu ilk durağı tanımadan ve buradan arınma yolları üzerine derin bir tefekküre dalmadan atılacak her adım, bizi sadece kendi etrafımızda döndürür.
Arapçada "emmare" kelimesi, şiddetle ve sürekli olarak emreden demektir. Bu mertebedeki nefis bize tavsiyede bulunmaz; doğrudan emreder. Bizi kibre, öfkeye, şehvete ve bencilliğe zorlar. Ancak tasavvufun bize sunduğu en büyük müjde şudur: İçimizdeki bu karanlık yan lanetli veya yok edilmesi gereken bir düşman değil, sadece terbiye edilmeyi bekleyen ham bir cevherdir.
Bu yazıda bahsedilen manevi haritalar, yüzleşme pratikleri ve tefekkür yöntemleri tıbbi bir teşhis veya psikiyatrik bir tedavi yerine geçmez. Kronik ruhsal bunalımlar ve davranış bozuklukları için tıp uzmanlarına başvururken, içsel ahengimizi yeniden kurmak için duanın şefkatine sığınırız.
Modern Psikolojide Emmare ve Gölge Arketipi
Carl Gustav Jung, insanın toplum tarafından kabul görmeyen, bastırdığı ve hatta kendisinden bile gizlediği o ilkel, bencil ve dürtüsel yanını "Gölge" (Shadow) olarak tanımlar. Gölge; kıskançlıklarımızın, gizli kibirlerimizin ve yıkıcı öfkelerimizin saklandığı karanlık bir odadır. Tasavvuftaki Nefs-i Emmare tanımı, modern psikolojideki bu gölge kavramıyla kusursuz bir şekilde örtüşür.
İnsan, kendi zorbamla yüzleşmek cesaretini gösteremediği sürece o gölgenin esiri olur. Emmare mertebesindeki bir kişi, hatalarını asla kabul etmez. Suçu daima dışarıda, başkalarında, kaderde veya şartlarda arar. Kendi içindeki firavunu göremeyen insan, dışarıdaki her eleştiriyi bir saldırı olarak algılar ve sürekli bir savunma halinde yaşar. Bu durum, insanı zamanla inanılmaz bir ruhsal yorgunluğa ve yalnızlığa sürükler.
Kendi İçimizdeki Firavun: Belirtiler ve İçsel Yüzleşme
İmam Gazzâlî, nefsin bu en ham halinden kurtulmanın ilk şartının "farkındalık" olduğunu söyler. Hastalığını kabul etmeyen bir ruh, manevi onarım sürecine başlayamaz. Nefs-i Emmare'nin tuzağında olup olmadığımızı anlamak için, zihnimizin ürettiği bahanelerden sıyrılıp şu yüzleştirici soruları kendimize sormamız gerekir:
- Bir hatam yüzüme vurulduğunda, hakikati aramak yerine anında öfkelenip karşı saldırıya mı geçiyorum?
- Başkalarının başarısızlıkları veya düşüşleri, içimde gizli ve karanlık bir haz (kibir) yaratıyor mu?
- Yaptığım iyilikleri veya ibadetleri, insanların takdirini toplamak ve "iyi biri" görünmek için mi yapıyorum?
- Arzularım ertelendiğinde veya isteklerim anında gerçekleşmediğinde içimde tahammül edilemez bir isyan mı kopuyor?
- Kendi içimdeki boşluğu doldurmak için sürekli birilerini eleştiriyor ve yargılıyor muyum?
Eğer bu sorulara verdiğimiz cevaplar içimizi sızlatıyorsa, bu harika bir haberdir. Çünkü acı, uyanışın başladığı yerdir. Fark etmek, esaretin yarısını bitirmektir.
Nefs-i Emmare'den Çıkış İçin Esma-ül Hüsna Terkibi
Bu karanlık vadiden tek başımıza, sadece kendi irademizle çıkmaya çalışmak yorucudur. İlahi bir ipe tutunmamız gerekir. İçimizdeki o şiddetle emreden, toksik alışkanlıklara bağımlı kılan egonun direncini kırmak için El-Kahhâr ismi ve içsel hakimiyet sırrına sığınırız. Ancak Kahhâr isminin o sarsıcı gücünü dengede tutmak ve ezilen ruhumuzu şefkatle sarmak için onu El-Gaffâr (çokça affeden, günahları örten) ismiyle birlikte okuruz.
El-Kahhâr ve El-Gaffâr Terkibi
Nefsin Direncini Kırmak ve Geçmişten Arınmak İçin
Arapça Okunuşu: Ya Kahhâr, Ya Gaffâr (يا قهار ، يا غفار)
Anlamı: Ey yenilmeyen mutlak güç sahibi, nefsimin karanlığını kahreden; ey hatalarımı şefkatle örten ve beni affeden Rabbim.
- Gece yarısı veya sabahın ilk ışıklarında, zihninizin en sessiz olduğu anı seçin.
- İçinizdeki o bencil, öfkeli ve kibirli yanınızı (gölgenizi) karşınıza alın. Onu yargılamadan, sadece ilahi nurla erimesine niyet edin.
- Günde 306 defa "Ya Kahhâr" zikriyle içinizdeki firavunun diz çöktüğünü, ardından 1281 defa (veya vaktinize göre 128 defa) "Ya Gaffâr" zikriyle ruhunuzun şefkatle yıkandığını tefekkür edin.
- Gün içinde nefsiniz size kibirlenmeyi veya öfkelenmeyi emrettiğinde, içinizden sessizce "Ya Kahhâr" diyerek o dürtüyü kaynağında durdurun.
Sıkça Sorulan Sorular
- Nefs-i Emmare'de olan biri kötü bir insan mıdır?
Hayır. Tasavvufta "kötü insan" yoktur, "gaflette olan insan" vardır. Emmare, hepimizin içine doğduğu ham maddedir. Bir odun parçası nasıl ki yontulmadan pürüzsüz bir esere dönüşemezse, insan da bu ilkel dürtülerini terbiye etmeden kâmil insan olamaz. Bu mertebe bir lanet değil, en büyük sınav alanımızdır.
- Bu mertebeden kurtulmak ne kadar sürer?
Manevi yolculukta zaman, kronolojik değil idrakseldir. Bazen derin bir acı, büyük bir kayıp veya samimi bir gözyaşı insanı bir gecede Emmare'den Levvame'ye (uyanışa) taşıyabilir. Ancak nefsin tuzakları bitmez; bu yüzden tövbe kapısı her zaman açıktır ve teyakkuz hali ömür boyu sürer.
- Sadece zikir çekmek arınmak için yeterli midir?
Zikir, kalbin ilacıdır ancak eylemle desteklenmelidir. Diliniz "Ya Gaffâr" derken, kalbiniz birini affetmemekte direniyorsa zikir fiiliyata dökülmemiş demektir. Gerçek arınma; zikrin, düşüncenin ve davranışın aynı ilahi ahenkte birleşmesiyle mümkündür.
Sevgi ve dua ile kalın. İçinizdeki karanlık gölgelerin ilahi nurla aydınlanmasını, nefsinizin o ağır yüklerinden kurtulup ruhunuzun hakiki özgürlüğüne kanat çırpmasını dilerim. Allah'a emanet olun.
Editör: Sevda Ç.
