İnsanın manevi tekamül yolculuğu, tıpkı bir tohumun toprağın karanlığından gün yüzüne çıkma çabası gibidir. Bu serüvenin başladığı, hamlığın ve karanlığın en yoğun hissedildiği ilk durak Nefs-i Emmare’dir. Bu mertebe, nefsin tamamen bencil arzulara odaklandığı ve ilahi hakikatlere karşı bir uyku halinde olduğu safhadır. Kuran-ı Kerim’de Hz. Yusuf’un (a.s) o meşhur itirafında dile getirdiği üzere; "Nefs, Rabbimin merhamet ettikleri müstesna, olanca gücüyle kötülüğü emreder" (Yusuf, 53). İşte bu "emretme" hali, nefsin dizginleri elinde tutup ruhu kendi isteklerine köle ettiği bir dönemi temsil eder.
Kavram Rehberi: Bilmeniz Gerekenler
- Emmare: Karşı konulması güç bir şiddetle, kötülüğü ve şehveti emreden hal.
- Gaflet: Önündeki gerçeği ve manevi huzuru göremeyecek kadar derin bir uyku.
- Zellet: Kasıt olmaksızın, bir anlık boşluk sebebiyle ayağın kayması, küçük hata.
- Tezkiye: Nefsi kirlerinden arındırıp, onu ilahi nurla parlatma işlemi.
- Mücahede: Nefsin meşru olmayan isteklerine karşı verilen büyük içsel mücadele.
İslam alimleri bu makamı anlatırken çarpıcı benzetmeler yaparlar. İmam Gazali, bu mertebedeki insanı terbiyesi imkansız görünen hırçın bir binek üzerindeki yolcuya benzetir. Eğer ruh, altındaki bu bineği kontrol etmeyi başaramazsa, binek onu uçuruma sürükleyecektir. Mevlana Celaleddin Rumi ise benzer bir yaklaşımla nefsi, sürekli taze ot ve haz peşinde koşan bir öküze benzetir; eğer sahibi onu tarla sürmeye alıştırmazsa, hayvan sadece tüketen ve sahibine yük olan bir varlığa dönüşür.
Manevi Gözlem: Günlük Hayatta Nefs-i Emmare
Peki, bir kişi bu mertebede olup olmadığını nasıl anlar? Bu bir hastalık durumu değil, kişinin tekamül yolculuğunda nerede durduğunu gösteren bir hal bildirimidir. Gündelik yaşamın koşuşturması içinde kendimize tutacağımız bir muhasebe aynası, hangi duyguların bizi yönettiğini ortaya koyacaktır. Abdülkadir Geylani hazretleri bu durumu, nefsin insanı kandırarak ona dünyayı bir cennet gibi göstermesi olarak tarif eder. Ancak bu sahte parıltı, bizi zellet dediğimiz küçük hatalardan, büyük günahlara kadar geniş bir skalada savurabilir.
Nefs Muhasebesi Listesi
- Bir tartışma anında, haksız olduğunuzu bilseniz dahi sırf benliğiniz zarar görmesin diye üste çıkmaya çalışıyor musunuz?
- Trafikte veya sosyal bir ortamda birisi hakkınızı ihlal ettiğinde, içinizde kontrol edilmesi güç bir intikam ve şiddetli bir öfke duygusu uyanıyor mu?
- Başkalarının başarılarını gördüğünüzde "neden bende yok?" diyerek içinizde gizli bir huzursuzluk (haset) hissediyor musunuz?
- Sosyal medyada başkalarının hayatlarını sürekli takip edip, kendinizi gizli bir kıyaslama ve memnuniyetsizlik içinde buluyor musunuz?
- Yalan söylemek, gıybet etmek veya insanların ayıplarını araştırmak sizin için "masum birer alışkanlığa" mı dönüştü?
- İbadetlerinizi sürekli "birazdan yaparım" diyerek erteliyor, ancak dünyevi zevklere saatlerce vakit bulabiliyor musunuz?
- Eleştirildiğinizde hatanızı görmek yerine, karşı tarafın kusurlarını dökerek kendinizi savunma refleksine mi giriyorsunuz?
- Maddi imkanlarınızla, zekanızla veya dış görünüşünüzle başkalarından üstün olduğunuzu düşünüp gizli bir kibir yaşıyor musunuz?
- Bir hata yaptığınızda pişman olmak yerine, "şartlar öyle gerektirdi" diyerek nefsinizi temize çıkarmaya mı çalışıyorsunuz?
- Cömertlik yapmanız gereken anlarda "ya ileride bana lazım olursa" korkusuyla cimriliğe meylediyor musunuz?
Dönüşümün Anahtarı: Zihniyet ve Farkındalık
Nefs-i Emmare'den bir üst basamağa geçmek için yapılan mücahede, sadece dille yapılan bir eylem değil, bir zihniyet devrimi gerektirir. Burada en büyük yanılgı, nefsi sadece belirli sayılarda zikir çekerek yenebileceğimizi sanmaktır. Oysa Muhyiddin İbnü’l-Arabi’nin de vurguladığı gibi, nefsin ilacı onun arzularına "zıttıyla muamele" etmektir. Eğer nefs sizi kibre zorluyorsa, çözüm bilinçli bir şekilde tevazuyu seçmektir. Bu süreçte yaşanan zelletler (küçük hatalar) sizi umutsuzluğa düşürmemelidir; mühim olan bu hataları fark edip tezkiye sürecine sadık kalmaktır.
Manevi Gelişim İçin Tavsiye Edilen Zikirler
Kalbi Uyandıran İlahi İsimler
Zihniyet dönüşümünü desteklemek ve kalpteki katılığı yumuşatmak için şu zikirlerden faydalanabilirsiniz:
- Lâ ilâhe illallah: Kalpteki tüm sahte otoriteleri ve nefsin ilahlık taslayan yönlerini yıkar.
- Ya Tevvab: Sürekli hata yapan nefse karşı, kalbe daima "dönüş" kapısını hatırlatır.
- Ya Gaffar: Geçmişin hatalarından dolayı ruhun üzerine çöken o ağır kasveti dağıtmak için okunur.
Sonuç: Mücadele ve Kurtuluş
Nefs-i Emmare bir mahkumiyet değil, bir keşif alanıdır. İnsan, içindeki bu hırçın gücü fark edip onu ehlileştirmeye başladığında gerçek özgürlüğe adım atar. Hz. Ali (r.a)'ın buyurduğu gibi: "En güçlü insan, kendi nefsine galip gelen kimsedir." Bu galibiyet, bizi vicdanın makamı olan bir sonraki durağa, yani Nefs-i Levvame'ye taşıyacaktır.
Sevgi ve dua ile kalın. Allah'a emanet olun.
(Editör: Sevda Ç.)
